Ekonomia – poradniki

Wspomnienie o Profesorze
Profesor zwyczajny dr hab. Stanisław Miklaszewski kierował Katedrą Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych Uniwersytetu Ekonomicznego (d. Akademii Ekonomicznej) w Krakowie od roku 2002 do chwili nagłej śmierci 16 kwietnia 2011 r. Obejmując kierownictwo Katedry, Profesor stanął przed wyzwaniem zintegrowania zespołu, do którego przychodził z „zewnątrz” (z Katedry Makroekonomii), i który pozostawał w całkowitej „rozsypce”, spowodowanej długotrwałą chorobą poprzedniego kierownika Katedry.
Dość szybko jednak wyjątkowa osobowość Profesora i Jego działalność doprowadziły do odrodzenia Katedry. Profesor zainicjował nieformalne spotkania pracowników, organizowane przy różnych – niekiedy nawet „wymyślonych” specjalnie – okazjach, na które zapraszał także Kolegów z innych Katedr oraz studentów. Na tych zebraniach, które „uświetniał” produktami własnej sztuki kulinarnej, panowała przyjacielska i wręcz rodzinna atmosfera. Profesor zabawiał zebranych swoimi żartami i dosadnymi określeniami, „przyszywając łatki” niemal wszystkim osobom, zachowując jednak – niezbędny w takich przypadkach – dystans wobec samego siebie. Dlatego stał się w naszej Uczelni przykładem swoistego – w rzeczywistości pozornego – paradoksu: Jego dosadne „epitety” i określenia – zamiast zmniejszać, zwiększały popularność Profesora. W efekcie należał w Uczelni do najbardziej lubianych – zarówno przez pracowników, jak i studentów – Profesorów. Znający Go wiedzieli bowiem, że pod „powierzchnią” kpiarza i żartownisia krył się człowiek wielkiej dobroci, wrażliwy na problemy innych, zawsze gotowy służyć pomocą.
Nadmienić wypada, iż również zebrania naukowe Katedry były dalekie od zwyczajowej sztampy i rutyny: Profesor błyskawicznie załatwiał sprawy administracyjne, po czym wszczynał dyskusję naukową na tematy merytoryczne, która toczyła się w przyjacielskiej, życzliwej atmosferze.
Wielkim osiągnięciem Profesora było zintensyfikowanie działalności badawczej pracowników Katedry przejawiające się w przyspieszeniu zdobywania stopni naukowych,  zwiększeniu liczby publikacji oraz wspólnie – prowadzonych przez cały Zespół – badań. Profesor posiadał dużą zdolność i łatwość proponowania tematów badawczych, integrujących pracowników Katedry. Zważywszy na rozległy wachlarz problemów, którymi de facto zajmują się osoby uprawiające dyscyplinę międzynarodowych stosunków gospodarczych, stanowiło to nie lada umiejętność. Te wspólne badania owocowały później zbiorowymi monografiami, które wzbogacały dorobek naukowy całego zespołu, a których przykładem może być niniejsza monografia. Nie ulega wątpliwości, że naukowo-badawcze osiągnięcia kierowanej przez Profesora Katedry, jednej z największych na Wydziale Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, walnie przyczyniły się do uzyskania przez nasz Wydział najwyższej oceny w ramach kategoryzacji jednostek naukowych, przeprowadzanej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
I jeszcze refleksja osobista. Oboje spędziliśmy całe nasze dorosłe i zawodowe życie w murach jednej Uczelni, kończąc w niej studia i przechodząc przez wszystkie szczeble kariery naukowej. Nasze relacje trudno byłoby jednak sprowadzić wyłącznie do „znajomości z pracy”, ponieważ od dawnych lat łączyła nas przyjaźń. Dlatego gdy w końcu spotkaliśmy się w jednej Katedrze, mogłam wyrazić radość, że przyszło mi z Nim tak blisko współpracować także na polu naukowym.
Niestety Profesor odszedł nagle, opuścił nas przedwcześnie. Najbardziej Jego odejściem dotknięci zostali najmłodsi – asystenci i doktoranci, którzy wiązali  z Nim nadzieję na pomoc w starcie do kariery naukowej.
Niniejszą monografię, będącą efektem ostatnich badań zainicjowanych przez Profesora Stanisława Miklaszewskiego, zespół Katedry Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie Jemu dedykuje.

Globalny kryzys finansowy i gospodarczy wywołany bezpośrednio przez pęknięcie bańki spekulacyjnej na amerykańskim rynku nieruchomości i wynikające z tego załamanie rynku kredytów hipotecznych typu subprime jest niewątpliwie jednym z najważniejszych wydarzeń gospodarczych naszych czasów.
Występowanie bliźniaczych kryzysów finansowych (bankowych i walutowych) jest od kilkudziesięciu lat analizowane przez teorię i praktykę gospodarczą, lecz pojawienie się w krótkim okresie kryzysów systemów finansowych i objawów postępującej recesji gospodarczej wydaje się czymś nowym, szczególnie, że zostały one wywołane przez politykę gospodarczą najwyżej rozwiniętego państwa na świecie. Równocześnie przebieg procesów recesyjnych charakteryzuje się znaczną różnorodnością i odmiennością zarówno w układzie przestrzennym, jak i poziomu dojrzałości ekonomicznej poszczególnych regionów czy organizmów gospodarczych. Z tych powodów wydaje się celowa pogłębiona analiza występujących obecnie zjawisk w gospodarce światowej jak też ich konsekwencji (w tym dla procesów integracji, a być może dezintegracji ekonomicznej światowych rynków). Nie należy także zapominać o takich wątkach, jak przyszłość procesów globalizacyjnych, rozwój gospodarki opartej na wiedzy czy zagadnieniach regionalizacji w przekroju przestrzennym.
Równocześnie przebieg procesów recesyjnych charakteryzuje się znaczną różnorodnością i odmiennością zarówno w układzie przestrzennym, jak i poziomu dojrzałości ekonomicznej poszczególnych regionów czy organizmów gospodarczych. Z tych powodów wydaje się celowa pogłębiona analiza występujących obecnie zjawisk w gospodarce światowej, jak też ich konsekwencji (w tym dla procesów integracji, a być może dezintegracji ekonomicznej światowych rynków).
Syntetyczna analiza stanowisk na temat regulacji procesów rynkowych w warunkach postępującej integracji ekonomicznej skłania do wniosku, że w odróżnieniu od teorii unii celnej, jednolitego rynku i unii walutowej nie stworzono jeszcze dojrzałej i spójnej teorii unii gospodarczej. Trudno bowiem uznać za rozwiniętą teorię rozważania podkreślające konieczność regulacji ponadnarodowej i stopniowej centralizacji instrumentów polityki gospodarczej. Rezygnacja z narodowych uprawnień na rzecz programu międzynarodowego nie może się nie łączyć z narastaniem więzi politycznych, prowadzących, naszym zdaniem, do unii politycznej. Tak więc zagadnienia tego nie można ograniczyć jedynie do analizy związków i zjawisk czysto ekonomicznych, tym bardziej że teoria samej polityki gospodarczej nie rozwija zagadnień koordynacji tej polityki w skali międzynarodowej.
Problematyka ta w różnych układach tematycznych i punktów odniesienia stała się wiodącym wątkiem opracowania trzynastoosobowego zespołu Katedry Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych pod wspólnym tytułem Natura i różnorodność przebiegu światowego kryzysu gospodarczego. Struktura pracy została ujęta w trzy grupy zagadnień:
− konsekwencje kryzysu finansowego i ekonomicznego dla Unii Europejskiej (S. Miklaszewski, P. Stanek, E. Molendowski, A. Pach-Gurgul),
− reperkusje recesji gospodarczej w stosunku do innych regionów i poszczególnych krajów (A. Odrobina, J. Gawlik, J. Garlińska-Bielawska, K. Klecha- Tylec),
− oddziaływanie kryzysu globalnego na gospodarkę polską (J. Pera, I. Pietrzyk).
Książkę otwiera rozdział S. Miklaszewskiego Konsekwencje światowego kryzysu ekonomicznego dla rozwoju integracji Unii Europejskiej, w którym skupiono się na problemach natury i przebiegu kryzysu lat 2007–2009, konsekwencjach kryzysu dla gospodarki Unii Europejskiej, sytuacji gospodarczej w krajach Europy Środkowo-Wschodniej oraz przemianach w gospodarce polskiej w pięcioleciu 2006–2010. Autor podsumowuje swoje rozważania w sposób następujący: „…Kryzys lat 2007–2009 ujawnił szereg słabości regionalnej integracji gospodarczej w Europie, co winno skłaniać wszystkich uczestników do refleksji w zakresie dorobku i niewątpliwych osiągnięć Unii oraz próby poszukiwania odpowiedzi na wydawałoby się proste pytania, a jednocześnie niezwykle skomplikowanie w dobie globalnych powiązań międzynarodowych:
− czy dotychczasowy dorobek w zakresie teorii integracji gospodarczej może jeszcze stanowić podstawę dla dalszych praktycznych działań w kierunku pogłębiania integracji?
− w jakim stopniu polityczne motywy rozszerzania o nowe kraje członkowskie stoją w sprzeczności z racjami czysto ekonomicznymi?
− na ile determinanty gospodarcze integracji winny dominować w procesie pogłębiania integracji europejskiej?
− czy zróżnicowanie rozwojowe państw członkowskich (w tym regionów narodowych) nie stanowi podstawowej bariery przejścia do unii gospodarczej, a w ogóle, czy tego typu związki są możliwe w sytuacji utrzymywania się tak znaczącego dystansu rozwojowego?
− czy aby nie jest koniecznością naszych czasów, aby równoległe dążyć do integracji politycznej, militarnej, społecznej i ekonomicznej i w jakim stopniu przygotowane są do tego społeczeństwa poszczególnych krajów Unii?”.
P. Stanek w rozdziale Zmiany w regulacjach rynku finansowego w Unii  Europejskiej w konsekwencji światowego kryzysu gospodarczego zajął się problemami przyczyn kryzysu, mechanizmami przenoszenia roli regulacji w ich ograniczeniu, by w dalszej części przejść do omówienia ram instytucjonalnych współpracy państw Unii w dziedzinie regulacji finansowych. W części końcowej Autor odniósł się do rozwiązań regulacyjnych zastosowanych na poziomie unijnym.
Natomiast E. Molendowski w rozdziale zatytułowanym Globalny kryzys finansowo- gospodarczy – skutki i metody ich łagodzenia w Nowych Krajach Członkowskich (UE–10) dokonał próby prezentacji wyników analizy najważniejszych elementów sytuacji gospodarczej 10 krajów Europy Środkowo-Wschodniej (które przystąpiły do Unii Europejskiej w 2004 r.) po wybuchu kryzysu finansowo-gospodarczego w 2007 r. Przedstawiono główne tendencje rozwoju w pierwszych latach po akcesji do UE, a następnie kształtowanie się głównych wskaźników aktywności gospodarczej (tempo wzrostu PKB, stopa bezrobocia, stopa inflacji, deficyt budżetowy) w latach 2008–2009. Zaprezentowano też przyjęte w poszczególnych krajach pakiety antykryzysowe i prognozy na lata 2010–2011.
Część pierwszą kończą rozważania A. Pach-Gurgul pt. Kierunki oddziaływania światowego kryzysu gospodarczego na rynek energii elektrycznej Unii Europejskiej. Autorka stwierdza, że kryzys dotknął w nie mniejszym stopniu niż inne sektory gospodarek także energetykę, a główne pytania badawcze, na które starano się znaleźć odpowiedzi to: w jaki sposób kryzys wpłynął na energetykę Unii, wielkość i strukturę realizowanych inwestycji, na ceny i popyt na energię elektryczną, zaniechanie lub opóźnienie inwestycji w odnawialne źródła energii. Przeprowadzono również analizę i ocenę obrotów handlowych energią elektryczną w okresie kryzysu oraz funkcjonowania giełd energii.
Tematykę odnoszącą się do innych regionów i krajów otwiera rozdział A. Odrobiny Konsekwencje globalnego kryzysu gospodarczego dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych w gospodarce światowej.
Według Autorki współczesny kryzys gospodarczy oceniany jest jako najpoważniejszy od ponad sześćdziesięciu lat. Dlatego też jego oddziaływanie na gospodarkę światową ujawniło się między innymi w spowolnieniu procesu globalizacji, a więc także w zakresie przepływów kapitału w postaci bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ). W opracowaniu podjęto próbę określenia, w jakim stopniu i z jaką siłą kryzys odcisnął piętno na przepływach BIZ. Analizie poddano BIZ w skali światowej ze szczególnym uwzględnieniem kierunków geograficznych oraz zmian w strukturze BIZ. Rozważania prowadzone są w kontekście teorii odnoszących się do przepływu kapitału, zwłaszcza wobec kwestii wzrostu znaczenia krajów rozwijających się w światowych przepływach BIZ. Uwzględniono ponadto aspekt regionalny z wyeksponowaniem problemu faktycznej koncentracji większości BIZ w stosunkowo wąskiej liczbie krajów.
R. Gawlik w Analiza wpływu geopolitycznych efektów światowego kryzysu gospodarczego na proces decyzyjny w przedsiębiorstwach międzynarodowych dowodzi, że światowy kryzys gospodarczy doprowadził do głębokich przemian praktycznie we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego. Dotyczy to każdej ze sfer otoczenia biznesowego przedsiębiorstw międzynarodowych zarówno otoczenia operacyjnego, otoczenia kraju przyjmującego, jak i otoczenia globalnego. Prezentowany artykuł przedstawia efekty kilkuletnich badań prowadzonych na grupie małych i średnich przedsiębiorstw międzynarodowych z kapitałem polskim i zagranicznym. Przedstawiono uogólniony syntetyczny model wspierania procesu decyzyjnego przy antycypowaniu zdarzeń ze sfery geopolitycznej zarówno tych o charakterze ilościowym, jak i jakościowym. Metodologia badawcza obejmuje zestaw metod analitycznych, m.in. wywiad bezpośredni, metodę delficką, metodę Pareto-Lorenza oraz analityczny proces hierarchiczny. Innowacyjnym wydaje się zastosowanie ostatniej z wymienionych metod do aplikacji ekonomicznych, szczególnie do transpozycji jakościowych czynników wpływu w ilościowe, co pozwala na usystematyzowanie procesu decyzyjnego w stopniu wystarczającym dla celów analityczno-porównawczych. Jakkolwiek kryterium podstawowym jest jakość i efektywność podejmowanych decyzji, opracowany model pozwala również na analizę odrzuconych alternatyw wraz z szacowaniem kosztów utraconych korzyści. Tym samym wydaje się być przydatnym narzędziem wspierającym proces podejmowania decyzji strategicznych i operacyjnych w przedsiębiorstwach o orientacji międzynarodowej.
J. Garlińska-Bielawska – w kolejnym rozdziale Regionalna integracja gospodarcza w warunkach zakłóceń w gospodarce światowej (dekoniunktury gospodarczej), jako cel badań przyjmuje analizę implikacji obecnego kryzysu gospodarczego dla dalszego rozwoju procesów regionalnej integracji gospodarczej na świecie, przy czym skupiono się na procesach integracji pozaeuropejskiej (północnoamerykańskiej, azjatyckiej i bliskowschodniej). Za priorytetowe przyjęto następujące wątki tematyczne:
− oddziaływanie wzajemne rozwoju gospodarki światowej i rozwoju integracji regionalnej,
− związki procesów globalizacji z załamaniem się koniunktury na międzynarodowych rynkach,
− problemy interakcji między integracją regionalną a globalnymi powiązaniami między państwami,
− roli recesji w procesach pobudzania i osłabiania oraz pogłębiania procesów integracji regionalnej.
Pewnym uzupełnieniem jest rozdział K. Klechy-Tylec Kraje Azji Wschodniej wobec współczesnego światowego kryzysu gospodarczego – która wskazuje, że współczesny kryzys gospodarczy, rozpoczęty w Stanach Zjednoczonych w drugiej połowie 2007 r., dla państw regionu Azji Wschodniej jest kolejnym załamaniem gospodarczym, którego kraje te doświadczyły od początku lat 90. XX w. Jednak pomimo silnego wpływu wcześniejszych kryzysów azjatyckich na kondycję gospodarczą całego regionu, miały one charakter lokalny. Dotyczyło to zwłaszcza kryzysu gospodarczego w Japonii, który rozpoczął się na przełomie lat 80. i 90. Jego podłożem, podobnie jak w przypadku kryzysu w Stanach Zjednoczonych, było pęknięcie bańki spekulacyjnej na rynku akcji i nieruchomości. Drugim poważnym załamaniem rozwoju gospodarczego w omawianym regionie był azjatycki kryzys finansowy z 1997 r., który rozpoczął się w lipcu w Tajlandii i bardzo szybko rozprzestrzenił się na inne kraje regionu, obejmując również realną sferę ich gospodarek. W tym kontekście globalny zasięg współczesnego kryzysu finansowego spowodował, że jego wpływ na wschodnioazjatyckie, proeksportowo zorientowane gospodarki stał się wyjątkowo silny. Celem artykułu jest przedstawienie przyczyn globalnego kryzysu finansowego oraz jego skutków dla gospodarek państw Azji Wschodniej, tj. dziesięciu krajów członkowskich Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN) oraz Japonii, Chin i Korei Południowej. W tym celu tekst został podzielony na trzy zasadnicze części. W pierwszej omówiono istotę i przyczyny współczesnego kryzysu. W kolejnej przedstawiono najważniejsze skutki kryzysu dla gospodarek Azji Wschodniej, przy uwzględnieniu zarówno sfery realnej, jak i finansowej. Trzecia część artykułu została poświęcona inicjatywom podejmowanym przez władze państw omawianego regionu, mające na celu przezwyciężenie stagnacji gospodarczej. Zostały tutaj ujęte zarówno działania podjęte przez banki centralne regionu, jak również inicjatywy rządowe. Dodatkowo zwrócono uwagę na rosnące dążenia największych gospodarek regionu (Japonii i Chin) do wsparcia finansowego państw trzecich, w tym zwłaszcza pogrążonej w kryzysie strefy euro.
Ostatnią część badań stanowią opracowania dotyczące Polski. I tak J. Pera w rozdziale Wpływ światowego kryzysu gospodarczego na rynek walutowy w Polsce podkreśla, iż pogłębiająca się w ostatnim czasie zmienność warunków gospodarowania w gospodarce światowej i jej kryzysogenność nie pozostaje bez znaczenia na światowy rynek walutowy. Zmienność tę autor opisał, charakteryzując w latach 1989–2011 istotę i zasady funkcjonowania światowego i polskiego systemu walutowego – jego ewolucję i przeobrażenia. Dla „wzmocnienia” tej analizy, została przeprowadzona również analiza i projekcja dla głównych par walut, tj. PLN/EUR, PLN/USD i PLN/CHF.
Determinantami określającymi postawione prognozy są, zdaniem autora:  skutki niedawnego globalnego kryzysu, postępujący proces integracji i globalizacji światowych rynków finansowych, duża mobilność transgranicznego kapitału, rosnące ryzyko działalności inwestycyjnej, duża zmienność cen na giełdach towarowych i pieniężnych, niedoinwestowanie i niedokapitalizowanie firm, rosnący w gigantycznym tempie deficyt budżetowy w Polsce, postępujące zadłużenie w gospodarce światowej, przedłużający się moment wejścia Polski do strefy euro – co skutkuje cykliczną destabilizacją złotówki i kosztami transakcyjnymi – problem zanikającej roli międzynarodowych instytucji finansowych, a głównie Międzynarodowego Funduszu Walutowego oraz Banku Światowego. Wyżej wymienione determinanty świadczą jednoznacznie, że reforma globalnego systemu monetarnego jest niezbędna, by mógł on osiągnąć w przyszłości – docelowo – długotrwałą równowagę.
Książkę kończy rozdział I. Pietrzyk Implikacje kryzysu światowego dla społeczności terytorialnych traktujący o wpływie kryzysu na działalność terytorialnych władz publicznych w różnych krajach świata. Podstawę do jego zredagowania stanowiły pierwsze, nieliczne jeszcze ekspertyzy, opracowane na podstawie badań ankietowych przeprowadzonych przez międzynarodowe organizacje zrzeszające władze terytorialne. Natomiast wykorzystane w opracowaniu ilustracje statystyczne zostały zaczerpnięte z publikacji OECD i banku DEXIA, którego ostatni rocznik (opublikowany w 2010 r.) zawiera informacje dotyczące samorządów terytorialnych w krajach UE z 2008 r. W tej sytuacji autorka mogła jedynie wskazać na pierwsze negatywne zjawiska, które dotknęły władze terytorialne w początkowym okresie kryzysu i omówić przewidywane długofalowe skutki tego zjawiska w odniesieniu do społeczności terytorialnych. W opracowaniu tym wskazano także na towarzyszące kryzysowi reformy terytorialne w niektórych krajach europejskich, zmierzające do racjonalizacji i konsolidacji struktur terytorialnych w celu zwiększenia efektywności ich funkcjonowania i redukowania kosztów administracji. Opracowanie kończy sugestia odnośnie do podjęcia radykalnej reformy terytorialnej w Polsce, uzasadnionej zwiększającymi się trudnościami systemu finansów publicznych w naszym kraju.

Dlaczego warto przeczytać mój zbiór felietonów?

Kryzys finansowy o biblijnych proporcjach przewraca kolejne kraje Unii Europejskiej. Fala kryzysowego tsunami właśnie przekracza Odrę, przelewa się przez Karpaty i wkrótce zatopi zieloną wyspę, jaką do tej pory była Polska. Liderzy Unii Europejskiej nie mają żadnego skutecznego pomysłu na uratowanie Europy. Nie można wykluczyć, że w 2012 roku zbankrutują Włochy i Hiszpania, zaraz potem fala bankructw obejmie wiele banków w Europie, pozbawiając ludzi oszczędności całego życia. Polska jest zupełnie nieprzygotowana na nadejście tak ciężkiego kryzysu.

Przewidziałem te zdarzenia dwa lata temu. Przez minione dwa lata publikowałem moje opinie w cotygodniowych felietonach na łamach .Rzeczpospolitej i Dziennika Gazety Prawnej.. Pokazywałem, kto tak naprawdę decyduje o losie Europy, uprzedzałem, że Grecja musi zbankrutować, pokazywałem, że rząd, zamiast reformować Polskę, podnosi podatki i chowa długi pod dywan. Ujawniałem opinii publicznej fakty, które były przemilczane przez masowe media, na przykład to, że w ciągu czterech lat zatrudnienie w administracji publicznej wzrosło o ponad 100 etatów, co kosztuje podatników około 6 miliardów złotych rocznie. Albo to, że pomimo wydania ponad 10 mld euro na wspieranie innowacyjności polskich przedsiębiorstw ta innowacyjność silnie spadła.

W felietonach pokazuję też, jak działa światowa finansjera. W jaki sposób zachodni bankierzy, którzy uważają się za bogów, pozbawiają pieniędzy miliony zwykłych zjadaczy chleba i dlaczego elity polityczne im na to pozwalają; ba, nawet wspierają ich w tym procederze.

Te felietony pisane prostym językiem zrozumiałym dla osób, które nie znają się na ekonomii, pokazują, o co naprawdę w tym wszystkim chodzi. Pozwalają przejrzeć na oczy. Pozwalają zobaczyć to, czego nie pokażą wielkie telewizje.

Najbliższe lata upłyną pod znakiem kryzysu finansowego i recesji. Będą wielkim wyzwaniem dla wielu polskich rodzin. Lektura felietonów w tej książce pozwoli lepiej przygotować się do tego, co nieuchronnie nadchodzi.

Publikacja, którą z przyjemnością oddajemy do rąk Czytelników prezentuje zestawienie rozważań na temat przemian społecznych i gospodarczych zaistniałych na skutek procesów globalizacyjnych na całym świecie, ze szczególnym uwzględnieniem Polski. Tematyka książki porusza takie aspekty, jak charakterystyka współczesnego społeczeństwa wobec przeobrażeń polityczno-gospodarczych czy też kryzys i rozwój gospodarczy oraz ich determinanty, takie jak np. wykorzystanie kapitału społecznego bądź bezpośrednie inwestycje zagraniczne.

Adresatem publikacji są studenci kierunków ekonomicznych i humanistycznych jak również przedstawiciele różnych środowisk i dyscyplin naukowych, a także praktycy zarządzania, przedstawiciele polityki i administracji.

Książka składa się z siedmiu różnych artykułów, a w dodatku opracowanych przez autorów także z różnych ośrodków akademickich.

Opracowaniem rozpoczynającym treść zasadniczą monografii jest artykuł dr Mirosławy Czerniawskiej nt. Czy coraz lepiej jest nam w demokracji? – analiza porównawcza przekonań studentów z 2003 i 2008 roku. Jego podstawą są wyniki badań wykonane na określonej zbiorowości (studentów) w określonych dwóch różnych punktach czasowych (2003 i 2008 roku). W artykule dokonano diagnozy przekonań wobec ustroju politycznego (socjalizm, demokracja) oraz poczucia przystosowania do aktualnych warunków ustrojowych. Badania przeprowadzono dwukrotnie: w roku 2003 (325 osób) oraz w roku 2008 (379 osób) i objęły one studentów białostockich uczelni. Starano się ustalić, czy w okresie pięciu lat dzielących oba pomiary, a tym samym wraz z zaawansowaniem procesów transformacyjnych, obserwuje się postępującą dezaprobatę ustroju socjalistycznego i aprobatę ustroju demokratycznego oraz wzrost podmiotowości politycznej (poczucie wpływu na władzę) i identyfikacji z polityką rządu (obniżenie alienacji politycznej).

Drugi artykuł, prof. Włodzimierza Delugi nt. Kryzys gospodarczy i jego następstwa, porusza kwestię zarządzania w sytuacjach kryzysowych. Przedstawiono także pewne elementy genezy i historii kryzysów w Polsce i na świecie, a także próbę łagodzenia następstw i konsekwencji społecznych. Przedstawiono również wyniki badań sondażowych dotyczących postrzegania kryzysu i jego wpływu na kondycję ekonomiczną Polaków.

Trzecie opracowanie, dr Małgorzaty Gajowiak nt. Kapitał społeczny a wzrost gospodarczy – wybrane aspekty, podejmuje kwestię kapitału społecznego, który reprezentowany przez takie elementy, jak sieć powiązań społecznych, zaufanie, wiarygodność czy lojalność utożsamiać można z instytucją nieformalną. W szczególności jego celem jest wskazanie roli kapitału we wzroście gospodarczym. Nie podlega kwestii, że poprzez redukcję niedoskonałości mechanizmu rynkowego, kapitał ten przyczynia się do obniżenia kosztów transakcyjnych, co z kolei prowadzi do wzrostu innowacyjności i konkurencyjności zarówno w mikro-, mezo oraz makroskali. Ponadto kapitał społeczny oparty o sieci wzajemnych relacji prowadzi do wzrostu sprawności nie tylko organizacji, ale i gospodarki jako całości.

Kolejny artykuł, dr Magdaleny Ickiewicz-Sawickiej nt. Historia gospodarcza Grecji ze szczególnym uwzględnieniem światowego kryzysu ekonomicznego, zawiera analizę dotyczącą historii gospodarczej Grecji, ze szczególnym uwzględnieniem ostatniego światowego kryzysu ekonomicznego. Tekst składa się z kilku części. W każdej z nich zostały umieszczone rozważania na temat politycznych, społecznych i gospodarczych aspektów funkcjonowania tego kraju. Autorka zwróciła szczególną uwagę na ekonomiczne i gospodarcze problemy Grecji w XX wieku. Tekst zawiera także krótką analizę współczesnych problemów greckiej gospodarki w kontekście globalnego kryzysu ekonomicznego.

Mgr Tomasz Madras w swoim artykule nt. Neokonserwatywna diagnoza kryzysu cywilizacji Zachodu poruszył jedną z najbardziej kontrowersyjnych współczesnych doktryn politycznych do prezentacji kryzysu cywilizacji. Tematem opracowania jest diagnoza kryzysu kulturowego społeczeństw zachodnich, a szczególnie Stanów Zjednoczonych Ameryki. Kryzys, o którym mowa, neokonserwatyści dostrzegają w porzuceniu tradycyjnej etyki protestanckiej i tryumfie kontrkultury, który osiągnął kulminację w latach 60. i 70. XX wieku. Skutkiem tego jest wzrost występowania patologii społecznych, takich jak przestępczość i rozpad rodziny. W odpowiedzi na moralną dezintegrację społeczeństwa neokonserwatyści postulują powrót do tradycyjnych wartości społeczeństwa kapitalistycznego: etosu pracy, oszczędności, patriotyzmu i wartości rodzinnych. W praktyce proponują, m.in., radykalne zmniejszenie wydatków na opiekę społeczną, a nawet powrót cenzury. Mimo to neokonserwatyści nie podważają systemu liberalno-demokratycznego. Przeciwnie, chcą wykorzystać tradycyjne wartości o religijnej proweniencji do konserwacji społeczeństwa liberalnego.

Prof. Zofia Tomczonek w artykule nt. Otwarcie gospodarki polskiej dla kapitału zagranicznego w latach 1990–2009 przedstawia proces transformacji gospodarki polskiej, głównie przebieg jej jednoczenia z międzynarodowym otoczeniem polityczno-gospodarczym. Szczególne miejsce zajmują tu bezpośrednie inwestycje zagraniczne w polskiej gospodarce. Mają one ogromny wpływ w transferze wiedzy oraz technologii do kraju goszczącego. Są wyzwaniem nie tylko dla przedsiębiorstwa zagranicznego, ale także sprawdzianem poziomu integracji kraju przyjmującego. Pokazują, czy kraj goszczący jest gotowy na przyjęcie inwestycji, czy przystosował się do warunków narzuconych przez kraje inwestujące.

Ostatni artykuł autorek dr inż. Joanny Zarębskiej i dr Brygidy Beaty Cupiał nosi tytuł Zrównoważony rozwój turystyki w woj. lubuskim wobec globalnych zagrożeń środowiska. Turystyka zajmuje ważne miejsce w realizacji polityki rozwoju województwa lubuskiego, w promocji walorów i możliwości rozwojowych regionu. Obejmuje ona świadome i celowe działania jednostek samorządu terytorialnego wyrażone w strategii rozwoju, której istotnym elementem jest lubuska strategia rozwoju turystyki. Jednym z istotniejszych wyzwań polityki turystycznej województwa lubuskiego jest kształtowanie klimatu współpracy i partnerstwa pomiędzy różnymi organizacjami na rzecz tworzenia warunków zrównoważonego rozwoju tej branży. Konkurencyjność przedsiębiorstw turystycznych oraz obszarów recepcji turystycznej wymaga współdziałania i efektywności, którą może przynieść zrównoważony rozwój oraz optymalny zrównoważony zysk.

Mamy nadzieję, że zgromadzone i zaprezentowane w niniejszej pracy opracowania zainteresują szerokie grono Czytelników i będą liczącym się głosem w toczącej się dyspucie nt. towarzyszących nam przemian społecznych i gospodarczych.

Świąteczna promocja!!!!!

Wydawnictwo Difin istnieje na polskim rynku wydawniczym od 1991 roku. Od tamtej pory jesteśmy jednym z wiodących edytorów publikacji z zakresu prawa, ekonomii, rachunkowości, podatków zarządzania, marketingu i finansów.

Oferta skierowana jest zarówno do praktyków, jak i teoretyków. Naszym atutem jest pewna, rzetelna informacja poparta doświadczeniem naszych autorów, znawców tematu, profesjonalistów z czołowych polskich uczelni, jak również praktyków.

Obecny czas to odkrywanie przez coraz szersze grupy społeczne kruchości, niespójności i niestabilności dotychczasowego ładu społeczno-gospodarczego i geopolitycznego świata. To, co jeszcze kilka lat temu było znane nielicznym co bardziej wnikliwym badaczom, staje się obecnie dla wielu coraz bardziej czytelne. Wpływają na to dynamika i zakres ujawniania się coraz to nowych zjawisk kryzysowych. Wynika to z silnej współzależności i globalnego wymiaru współczesnych problemów społeczno-gospodarczych.

Keynes 75 lat temu w przekonujący sposób dowodził, że kapitalizm ze swej natury jest systemem niestabilnym i podatnym na załamania. Podkreślić jednak należy, że współczesna jego wersja, a więc wersja niekompletnej globalizacji i olbrzymiego oderwania sektora finansów od realnej gospodarki, to gwałtowny wzrost liczby i zakresu czynników destabilizujących. Żyjemy bowiem w gospodarce, która w istotny sposób zamieniła podstawy mechanizmów działania. Wiele podstaw, które wcześniej opierano na racjonalności zachowań, zastąpiono działaniami podporządkowanymi emocjom – optymistycznym lub pesymistycznym.

Przez wiele lat następowała cicha kumulacja czynników destabilizacji wyrażająca się w narastaniu sprzeczności interesów i gromadzeniu się ważnych, a nieuwzględnianych w gospodarce kosztów zewnętrznych. Kryzys 2007–2010 przyczynił się do ujawnienia i obnażenia wielu skumulowanych od dawna, a wcześniej tłumionych sprzeczności i problemów.

Gdy zaczynałem kilka miesięcy temu pisanie tej książki, przyjąłem założenie, że stoję na stanowisku, że świat czeka okres trwale narastającego trendu niestabilności społeczno-gospodarczej. Nie przypuszczałem jednak, że w ciągu tych kilku zaledwie miesięcy, gdy pisałem książkę, rzeczywistość będzie tak wymownie wspierała moją wyjściową tezę.

Syntetycznym wyrazem wielu istniejących współcześnie nabrzmiałych zjawisk destabilizujących są ostre sprzeczności, jakie ujawniają się przy dążeniu do rozwiązywania różnych palących problemów.

I tak ujawnia się sprzeczność między dążeniem do ograniczenia deficytu budżetowego i długu poszczególnych państw a zadaniem walki z recesją, która w warunkach niepewności i ograniczonych wydatków prywatnych wymaga wzrostu wydatków publicznych. W tym miejscu ujawnia się istotna sprzeczność między doraźnym interesem poszczególnych państw a interesem z punktu widzenia rynku globalnego.

Narastanie globalnej konkurencji wymusza na państwach poddanie się presji kapitału, by uelastyczniać rynek pracy. Z drugiej strony, wzrost udziału pracy tymczasowej, samozatrudnienia i innych tzw. umów śmieciowych podważa wcześniejsze podstawy zabezpieczeń socjalnych i bytowych. Wzmaga to niezadowolenie, populizm i niepokoje społeczne.

Bezrobocie, niepewność młodych, spadek bezpieczeństwa społecznego zwiększają poważnie oczekiwania wobec państwa, a postępująca globalizacja to szybki proces słabnięcia zdolności państwa do realizacji takich żądań. We współczesnych warunkach niekompletnej globalizacji kapitał zyskał duże możliwości kontrolowania społeczeństwa, podczas gdy polityka narodowa takie możliwości straciła.

Zadłużenie i nierównowaga handlowa Stanów Zjednoczonych wymaga zdecydowanych działań pobudzających eksport. Ważnym wsparciem byłaby deprecjacja dolara, z drugiej jednak strony istnieją silne dążenia, by wierzytelności Chin i innych krajów nie zostały zdeprecjonowane. Siła tej sprzeczności grozi protekcjonizmem i wojną walutową o niewyobrażalnych skutkach, gdy pieniądz światowy nie ma obecnie żadnych trwałych podstaw.

Utrzymywanie się coraz dłuższych okresów narastania niepewności wzmaga dążenie wielu państw do zabezpieczania się przez zwiększanie nadwyżki handlowej i rezerw walutowych. Pobudza to w Chinach i innych krajach azjatyckich podtrzymywanie agresywnych strategii proeksportowych, co powoduje światową nierównowagę handlową i płatniczą. Staje się to nie tylko ważną przyczyną niestabilności, ale także rodzi populistyczną presję na uruchomienie groźnych przedsięwzięć protekcjonistycznych.

Walka z dekoniunkturą skłania banki centralne do utrzymywania niskich stóp procentowych, z kolei ich niski poziom ułatwia spekulacje na rynku giełdowy i rynku nieruchomości. Blokuje to jednocześnie wykorzystanie inflacji do chociaż ograniczonego zneutralizowania olbrzymiego zadłużenia publicznego i prywatnego.

Dążenie do zneutralizowania ciężaru zadłużenia skłania do ostrych działań oszczędnościowych. Działania ograniczające wydatki państw w warunkach dużego niewykorzystania mocy wytwórczych podtrzymują wielkie bezrobocie i ograniczają wzrost gospodarczy. W ten sposób obniża się środki, jakie można uzyskać w systemie podatkowym. Co zyska się na ograniczeniu wydatków, traci się na wysokości ściągniętych podatków, przy okazji zwiększając niezadowolenie społeczne.

W dłuższej perspektywie największa i najtrwalsza sprzeczność ujawnia się między doraźną walką z niestabilnością i kryzysem a wymogami ekologii. W czasie, gdy szansą na wyjście z kryzysu i złagodzenie skutków wielkiego zadłużenia jest trwały dynamiczny wzrost popytu i aktywności gospodarczej, z punktu widzenia barier surowcowych i przyrodniczych jest to groźny pęd do absorbowania już coraz bardziej ograniczonych zasobów naturalnych Ziemi. Utrzymywanie dotychczasowych mechanizmów ekonomicznych i systemu wartości ludzi opartych na pobudzaniu przez producentów i media ślepego konsumpcjonizmu to droga do katastrofy ekologicznej.

Z powyższych uwag wynika, że żyjemy w czasie, gdy nie tylko świat musi stawiać czoło jednocześnie tylu poważnym wyzwaniom, ale też ich podejmowanie nawzajem się blokuje; postęp w rozwiązywaniu jednych staje się zarazem regresem w zakresie rozwiązywania innych. Stajemy więc wobec trudnych dylematów, gdy najczęściej wybór jest wyborem mniejszego zła.

Z historii powinniśmy się uczyć, że im bardziej bolesne doświadczenie, a więc głębszy kryzys, tym większą naukę wyciąga się z niego i w konsekwencji dokonuje poważnych zmian. Odrzuca się wtedy wiele starych paradygmatów, a więc przekonań teoretycznych, które organizowały dotychczas sposób myślenia i działania. Niewątpliwie nastał czas takich jakościowych przewartościowań, który uzasadnia istotne przemiany nie tylko w teorii, lecz także w systemie społecznych wartości. Działania zaradcze mogą być różne. Mogą one sprowadzać się albo tylko do leczenia objawów, albo też do trudniej dostrzegalnych rzeczywistych przyczyn stanu chorobowego. Jeżeli leczenie skupi się na objawach, a nie prawdziwych źródłach narastającej niestabilności i zjawisk kryzysowych, to wszystko wróci do utrzymywania tych samych narastających problemów. W konsekwencji po niedługim czasie kryzys z już wzmożoną siłą zacznie się od nowa.

Celem napisania tej książki jest szersze naświetlenie źródłowych przyczyn niestabilności, jej konsekwencji i sposobów przeciwdziałania jej. W pierwszym rozdziale staram się zanalizować zjawisko zmienności, niestabilności i niepewności w całokształcie uwarunkowań ekonomicznych, społecznych, politycznych i kulturowych. Staram się przedstawić przyczyny załamania dotychczasowego ładu społeczno-gospodarczego i związane z tym wyzwania dla teorii, a zwłaszcza ekonomii. Drugi rozdział poświęcony jest głównym przyczynom niestabilności.

W piętnastu podrozdziałach przedstawiam charakter tych przyczyn, złożoność możliwości ich neutralizacji. Trzeci rozdział poświęcony jest wpływowi zmiennego, burzliwego otoczenia na funkcjonowanie przedsiębiorstw oraz sposobom ich radzenia sobie z niestabilnością. Czwarty rozdział służy przedstawieniu przedsięwzięć służących ograniczeniu niestabilności. Dzielę te przedsięwzięcia na doraźne, systemowo-ustrojowe, i te, które winny wpłynąć na długofalową konieczną zmianę systemu wartości. Ostatni rozdział jest poświęcony zagrożeniom i szansom, jakie stoją przed Polską w warunkach bardzo niestabilnego otoczenia.

Książka jest z jednej strony kontynuacją dotychczasowych zainteresowań autora, a z drugiej strony próbą odpowiedzi na bieżące potrzeby praktyki.

Wprowadzane reformy systemu opieki zdrowotnej w Polsce spowodowały, że zaczęto coraz bardziej dostrzegać niedoskonałości służby zdrowia. Zmiana systemu finansowania podmiotów świadczących usługi medyczne istotnie wpłynęła na ich organizację i zarządzanie. Działania restrukturyzacyjne nie zawsze jednak są pozytywnie oceniane przez pacjentów. Ich bezpieczeństwo oraz satysfakcja z otrzymanych usług powinny stanowić misję każdej organizacji powołanej do niesienia pomocy chorym i potrzebującym. Wydaje się, że szanse na umacnianie swojej pozycji na rynku mają te placówki, które prowadzą działalność nie tylko w oparciu o rachunek ekonomiczny, ale przede wszystkim doskonaląc jakość swojej oferty. Poszukiwane są więc nowe podejścia i koncepcje zarządzania w obszarze ochrony zdrowia, a szczególnie te, które mogłyby przyczynić się do wzrostu zadowolenia pacjentów.

Pomimo że tematyka jakości w ostatnich latach jest dosyć często podejmowana w publikacjach dostępnych na naszym rynku wydawniczym, to jednak stosunkowo niewiele jest opracowań ukazujących znaczenie jakości w zarządzaniu zakładami opieki zdrowotnej. Jeszcze mniej pisze się o narzędziach służących ocenie jakości usług, a także procesów, jakie towarzyszą ich powstawaniu. Często ocena jakości usług medycznych utożsamiana jest jedynie z badaniami ankietowymi pacjentów. Jednak długie i szczegółowe kwestionariusze ankietowe z jednej strony zniechęcają do rzetelnych odpowiedzi na zadane w nich pytania, a z drugiej są mało wymierne, jeżeli chodzi o interpretację wyników.

Książka ta jest zatem próbą zwrócenia uwagi na konieczność stosowania w procesie doskonalenia jakości usług medycznych takich metod i narzędzi, które pozwolą na skwantyfikowanie wyników badań. Wyrażone w sposób liczbowy dałyby zarządzającym możliwość porównań w czasie. W niniejszej monografii rozważa się wpływ jakości różnego typu działań wewnątrz organizacji na stopień osiąganej przez pacjentów satysfakcji. Przedstawiono przy tym jakość usługi medycznej jako wartość mającą wiele wymiarów. Oceniać ją możemy w wielu płaszczyznach, np. procesów wewnętrznych, pacjentów, pracowników czy wyników finansowych.

Książka ma charakter metodyczny, a badania empiryczne służą jedynie egzemplifikacji proponowanej metodyki oceny jakości oraz prezentacji kwalitatywnych miar i wskaźników. W trakcie poszukiwania rozwiązań korzystano zarówno z metody analizy i krytyki piśmiennictwa, jak również z metody obserwacyjnej, polegającej na celowym i obiektywnym procesie gromadzenia materiału empirycznego. Poddano analizie wiele dokumentów oraz konkretnych zdarzeń mających miejsce w wybranych zakładach opieki zdrowotnej. Realizowano też własne pomiary i ustalenia. Na podstawie zgromadzonych i uporządkowanych danych przeprowadzono wnioskowanie, w wyniku którego zostały sformułowane tezy. Ich weryfikacja odbyła się przy udziale metod statystycznych. Większość szczegółowych analiz zrealizowano za pomocą komputerowego pakietu statystycznego Statistica firmy StatSoft.

Celem głównym książki jest zaproponowanie metodyki oceny jakości procesów w usługach medycznych w zakładach opieki zdrowotnej. Autorzy dokonali analizy dotychczasowego podejścia do oceny jakości przez wybrane placówki opieki zdrowotnej. Zaprezentowali potencjalne bariery oraz warunki wdrożenia proponowanej metodyki, a także przedstawili jej egzemplifikację. Podkreślili, że zakłady opieki zdrowotnej w celu doskonalenia jakości mogą wykorzystywać metody i narzędzia statystycznego sterowania procesem.

Jednak metodyka oceny jakości procesów w usługach medycznych, oparta na analizie kart kontrolnych, wymaga dostosowania do warunków panujących w zakładach opieki zdrowotnej. Po pewnych modyfikacjach proponowana metodyka ma charakter uniwersalny i może mieć zastosowanie we wszystkich podmiotach świadczących usługi medyczne.

Rozważania w pracy odnoszą się przede wszystkim do placówek lecznictwa zamkniętego. Analizowano organizację i mechanizmy funkcjonowania w pięciu szpitalach województwa dolnośląskiego. Monografia składa się ze wstępu, czterech rozdziałów i zakończenia.

Rozdział pierwszy charakteryzuje procesy w opiece zdrowotnej. Opisano specyfikę rynku usług zdrowotnych oraz procesy występujące w placówkach szpitalnych Scharakteryzowano usługę medyczną, a także zdefiniowano jakość w obszarze usług medycznych. Wskazano również strukturę oraz cechy usługi medycznej. Ponadto przybliżono podmioty oraz relacje pomiędzy uczestnikami runku usług medycznych.

Rozdział drugi dotyczy teoretyczno-metodycznych aspektów oceny jakości procesów w usługach zdrowotnych. Wskazano na istotę oceny jakości i rolę pacjenta w zarządzaniu jakością. Analizie poddano wybrane metody zarządzania pod kątem ich zastosowania do pomiaru jakości procesów w usługach medycznych. Przybliżono także mierniki i wskaźniki statystyczne stosowane w ocenie jakości.

Rozdział trzeci to propozycja w zakresie metodyki oceny jakości w zakładach opieki zdrowotnej. Scharakteryzowano proponowaną metodykę oraz procedury doboru wskaźników kwalitatywnych. Zaproponowano mierniki i wskaźniki dotyczące perspektywy procesów wewnętrznych, klienta zewnętrznego (pacjenta), klienta wewnętrznego (pracownika) oraz perspektywy finansowej. Opisano propozycję wykorzystania kart kontrolnych w zakładach opieki zdrowotnej. Szczególną uwagę zwrócono na warunki konieczne do wdrożenia proponowanej metodyki w placówkach tego typu.

Rozdział czwarty stanowi studium przypadku oceny jakości procesów w usługach zdrowotnych. Zwrócono uwagę na zmianę podejścia wybranych szpitali do problematyki oceny jakości usług medycznych na przestrzeni kilku lat. Scharakteryzowano procedurę badawczą. Analiza wyników badań znalazła swoje odzwierciedlenie w prezentacji graficznej. W zakończeniu przedstawiono najważniejsze spostrzeżenia i wnioski stanowiące syntezę uzyskanych wyników.

Książka ta nie mogłaby powstać bez wsparcia bardzo licznej grupy osób, bezpośrednio zainteresowanych jakością procesów w usługach medycznych: pacjentów, lekarzy, pielęgniarek, pracowników laboratoriów, aptek szpitalnych itp. Autorzy nie mogliby zrealizować swoich celów bez współpracy z dyrektorami szpitali oraz kierownikami wybranych komórek organizacyjnych. Dziękują więc wszystkim pracownikom służby zdrowia, z którymi mieli przyjemność rozmawiać.

Szczególne podziękowania kierują do prof. dr. hab. inż. Rafała Krupskiego oraz prof. dr. hab. inż. Jana Skalika, których uwagi znacząco wpłynęły na kształt tego opracowania.

Rozwój międzynarodowej wymiany towarowej i usługowej, globalny wzrost współzależności rynków finansowych oraz obserwowane zwiększanie się mobilności siły roboczej, w tym zwłaszcza obywateli krajów Europy Środkowej i Wschodniej po wejściu tego regionu w skład Unii Europejskiej, zwiększa zapotrzebowanie na teoretyczną i praktyczną wiedzę z zakresu międzynarodowych stosunków gospodarczych (ekonomii międzynarodowej). Wychodząc naprzeciw temu zapotrzebowaniu, przedmiot ten jest powszechnie wykładany na wszystkich uniwersytetach oraz w wielu szkołach wyższych na coraz większej ilości kierunków studiów. W licznych ośrodkach akademickich międzynarodowe stosunki gospodarcze prowadzone są w formie wykładu i ćwiczeń. W niektórych ograniczają się tylko do tradycyjnego wykładu.

Podręcznik ten został opracowany dla wsparcia procesu dydaktycznego odbywającego się na zajęciach ćwiczeniowych z międzynarodowych stosunków gospodarczych (ekonomii międzynarodowej) i przeznaczony jest zarówno dla Wykładowców, jak i dla Studentów. Z jednej strony lektura książki może ułatwiać prowadzenie zajęć Wykładowcom i być dla nich pewnego rodzaju natchnieniem, źródłem pomysłów na prowadzenie zajęć. Natomiast z punktu widzenia Studentów korzystanie z opracowanego podręcznika do ćwiczeń ułatwić może przygotowanie się do zaliczeń i egzaminów z tego przedmiotu oraz może być źródłem inspiracji do samodzielnego studiowania i pogłębiania wiedzy z zakresu teoretycznych i praktycznych aspektów ekonomii międzynarodowej.

Książka składa się z 14 rozdziałów, które obejmują standardowo wykładaną tematykę międzynarodowych stosunków gospodarczych. W każdej części zawarte są najpierw otwarte pytania sprawdzające, potem różne pytania testowe oraz na końcu problemy i zagadnienia do przemyśleń i samodzielnego studiowania. Dodatkowo niektóre rozdziały wzbogacone są o przykłady obliczeniowe, jakie mogą być wykorzystywane przez Wykładowców, którzy lubią bardziej zmatematyzowaną formę zajęć. W końcowej części opracowania znajdują się odpowiedzi do wszystkich pytań testowych i zadań. Zamieszczone są tam również całościowe rozwiązania, niektórych przykładów obliczeniowych, łącznie z krótkim komentarzem merytorycznym, co powinno umożliwić ich samodzielną analizę zainteresowanym Studentom.

Publikacja powstała w oparciu o: polskojęzyczne książki autorstwa Profesorów: P. Bożyka, A. Budnikowskiego, K. Lutkowskiego, J. Michałka, J. Misali, M. Puławskiego, J. Sołdaczuka, K. Zabielskiego; kilka publikacji anglojęzycznych, których autorami byli: R.J. Carbaugh, S. Husted, P.R. Krugman, M. Melvin, M. Obstfeld, S.L. Rabin, J.E. Stiglitz oraz wiedzę i dwunastoletnie teoretyczne i praktyczne doświadczenie zawodowe autora. Mam nadzieję, że większość zainteresowanych osób zarówno Wykładowców, jak i Studentów, którzy wezmą moją pracę do ręki, uzna tę książkę za użyteczne i przydatne narzędzie.

Historia gospodarcza rozwija się na pograniczu historii i ekonomii, łącząc elementy metodologii obu nauk. Wobec każdej z nich pełni nieco inną rolę. Historykom pozwala na poszerzenie zakresu zainteresowań tradycyjnej historiografii, koncentrującej się na wydarzeniach politycznych, o zjawiska z zakresu długiego trwania w sferze zjawisk społecznych, gospodarczych czy też z zakresu życia codziennego. Z punktu widzenia ekonomistów historia gospodarcza pełni rolę ostatecznego weryfikatora modeli teoretycznych. Można ją traktować jako wielkie cmentarzysko idei ekonomicznych, gdzie można zważyć i zmierzyć ich realne skutki.

Historia gospodarcza jako odrębna gałąź nauki ukształtowała się przede wszystkim pod wpływem niemieckiej szkoły historycznej w ekonomii. Przeciwstawiła się ona w XIX wieku dominującemu wcześniej przekonaniu, że istnieje jedna droga rozwoju, wyznaczana przez przodujący pod względem gospodarczym kraj – Wielką Brytanię, a inne państwa skazane są na podążanie jej śladem. Zwolennicy szkoły historycznej upomnieli się o narodową specyfikę i możliwość istnienia narodowych dróg rozwoju.

Do argumentów z dziedziny historii gospodarczej chętnie odwoływała się inna wielka doktryna XIX wieku – marksizm, w ramach którego powstała koncepcja kolejnych formacji społeczno-ekonomicznych (wspólnota pierwotna, niewolnictwo, feudalizm, kapitalizm, komunizm), które następowały po sobie w miarę rozwoju stosunków produkcji. Marksizm wniósł do historii gospodarczej użyteczny aparat pojęciowy. Jego słabością było podporządkowanie rzeczywistości historycznej szerokiej koncepcji historiozoficznej i wynikające stąd złudzenie odkrycia uniwersalnych praw rozwoju dziejowego.

W XX wieku poważny wpływ na rozwój historii gospodarczej wywarła francuska szkoła skupiona wokół pisma „Annales”. Historycy reprezentujący tę szkołę tworzyli historię totalną, odrzucając podział na historię polityczną, społeczną, gospodarczą, historię kultury itp. Wychodzili z założenia, że wszystkie te wątki przenikają się wzajemnie i nie należy ich sztucznie rozdzielać. Potrafi li w porywający sposób wyciągać ogólne wnioski ze szczegółów. Widzieli też proces dziejowy w trzech wymiarach czasowych. Dostrzegali zarówno czas wydarzeń (na którym koncentrowali się dotychczasowi historycy), czas koniunktury, w którym procesy dokonują się w wymiarze lat lub dziesięcioleci, oraz czas długiego trwania, trudno dostrzegalny z punktu widzenia życia jednego pokolenia, a jednak realny. W tym ostatnim wymiarze dokonują się takie procesy jak wzrost i upadek imperiów czy całych cywilizacji. Najwybitniejszym historykiem szkoły „Annales” był Fernand Braudel, autor takich dzieł jak Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II czy Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV–XVIII w. Z tradycji szkoły „Annales” wyrosła refl eksja nad problemem zacofania i rozwoju zależnego. Immanuel Wallerstein w pracy The Modern World System wprowadził pojęcia centrum i peryferii gospodarki światowej (potem dodano jeszcze pojęcie semiperyferii). W uproszczeniu problem polegał na tym, czy kraje peryferyjne powtarzają (tylko z opóźnieniem) drogę rozwoju centrum, czy też ich rozwój ma charakter zależny i podporządkowany jest interesom centrum.

Tymczasem w Stanach Zjednoczonych ukształtowała się inna historiografia, nazwana z czasem Nową Historią Gospodarczą (New Economic History). Koncentrowała się ona na badaniach kliometrycznych, używając metod matematycznych do badania długich ciągów statystycznych. Otworzyło to przed historią gospodarczą nowe perspektywy, choć nie wszędzie historycy mieli do dyspozycji równie długie i solidne ciągi statystyczne, z jakich mogli korzystać historycy anglosascy. Słabością Nowej Historii Gospodarczej jest fascynacja metodami matematycznymi, która często skutkuje bezkrytycznym stosunkiem do wiarygodności danych liczbowych. W 1993 roku dwaj przedstawiciele tej szkoły: Douglas C. North i Robert W. Fogel, otrzymali Nagrodę Nobla z ekonomii. Od 1960 roku co cztery lata odbywają się Międzynarodowe Kongresy Historii Gospodarczej. W ostatnich latach daje się zauważyć ewolucja zainteresowań historyków gospodarczych w kierunku historii mentalności, mikrohistorii, historii dyskryminowanych grup społecznych itp.

Polska historiografia gospodarcza zainicjowana została w pierwszej połowie XX wieku przez dwóch historyków: Jana Rutkowskiego, wokół którego powstała szkoła poznańska, i Franciszka Bujaka, twórcę szkoły lwowskiej. Z XIX-wiecznego dorobku polskiej historiografii na wyróżnienie zasługują monumentalne Dzieje wewnętrzne Polski za Stanisława Augusta Tadeusza Korzona. Rutkowski postawił w centrum swoich zainteresowań problem podziału dochodu społecznego, zaś Bujak jako pierwszy w Polsce zastosował metody statystyczne w badaniach historycznych. W 1931 roku obaj uczeni zainicjowali wydawanie „Roczników Dziejów Społecznych i Gospodarczych”. Kontynuacją zainteresowań Bujaka była prężnie rozwijająca się w latach trzydziestych lwowska szkoła historii cen. Wybitnym uczniem Bujaka był zamordowany podczas wojny Roman Rybarski. Po II wojnie światowej środowisko poznańskie kontynuowało tradycje szkoły Rutkowskiego zarówno na  Uniwersytecie Adama Mickiewicza (Władysław Rusiński, Czesław Łuczak, Jerzy Topolski, Stefan Kowal, Roman Macyra), jak i Uniwersytecie Ekonomicznym (Zenobia Knakiewicz, Małgorzata Słodowa-Hełpa). Środowisko lwowskie rozproszyło się natomiast po innych ośrodkach.

W Warszawie historię gospodarczą uprawiano w kilku ośrodkach. Marian Małowist, mediewista z Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, zajął się problemem zacofania, a Wallerstein uważał go za jednego ze swoich mistrzów. Zostawił grono wybitnych uczniów: Antoniego Mączaka, Henryka Samsonowicza, Andrzeja Wyrobisza czy Bronisława Geremka. Z Uniwersytetem związany był też Andrzej Wyczański. Na Wydziale Ekonomicznym UW twórcą szkoły historycznej był światowej sławy uczony Witold Kula. Do grona jego uczniów należeli: Marcin Kula, Andrzej Jezierski, Kazimierz Piesowicz, Elżbieta Kaczyńska, Barbara Petz i Jacek Kochanowicz. W Szkole Głównej Handlowej (w latach 1949–1991 Szkole Głównej Planowania i Statystyki) działał Stanisław Arnold, przede wszystkim zaś badacz początków kapitalizmu Andrzej Grodek. Potem badania nad dziejami rolnictwa kontynuowała tam Irena Kostrowicka, nad gospodarką II Rzeczypospolitej Zbigniew Landau i Jerzy Tomaszewski, a Janusz Kaliński stał się prekursorem badań nad dziejami gospodarczymi PRL. W Warszawie działa też Ryszard Kołodziejczyk i Marian Marek Drozdowski.

Równoległe istnienie dwóch lub trzech zespołów badających historię gospodarczą w ważniejszych ośrodkach akademickich jest regułą właśnie ze względu na interdyscyplinarny charakter tej dyscypliny. Na Wydziale Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie tradycje historiografi i gospodarczej sięgają okresu międzywojennego i twórczości Romana Grodeckiego, działa zespół Piotra Franaszka. Na Wydziale Ekonomii UJ historią gospodarczą zajmuje się Elżbieta Adamczyk, a na Uniwersytecie Ekonomicznym Jan Szpak i Krzysztof Broński. Na Uniwersytecie Łódzkim jeden zespół historyków gospodarczych działa na Wydziale Historycznym, nawiązując do tradycji stworzonych przez Natalię Gąsiorowską i Gryzeldę Missalową. W jego skład wchodzą przede wszystkim Wiesław Puś, Stefan Pytlas i Kazimierz Badziak. Drugi zespół, kierowany przez Janusza Skodlarskiego, działa na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym. Również we Wrocławiu pracują dwa zespoły. Na Uniwersytecie Wrocławskim historią gospodarczą zajmują się Elżbieta Kościk, Zbigniew Kwaśny, Franciszek Kusiak i Marek Górny. Zespół pracujący na Uniwersytecie Ekonomicznym nawiązuje do tradycji wybitnego historyka wsi, Wincentego Stysia. Potem zespołem kierowali m.in. Karol Jońca, Wacław Długoborski i Jędrzej Chumiński. Ważnym ośrodkiem badania historii gospodarki morskiej jest Uniwersytet Szczeciński. Jego twórcą był Alfred Wielopolski, którego tradycje kontynuowali: Bogdan Dopierała i Edward Włodarczyk.

Nad skarbowością staropolską pracuje w Opolu Anna Filipczak-Kocur, nad skarbowością II Rzeczypospolitej w Rzeszowie Paweł Grata, uczeń Włodzimierza Bonusiaka. Specjalistami od demografii historycznej są Cezary Kuklo w Białymstoku i Tomasz Jaworski w Zielonej Górze. Prężny zespół kierowany przez Reginę Renz działa w Kielcach. Ten pobieżny i niekompletny przegląd wraz z załączoną na końcu książki bibliografią pozwoli Czytelnikowi na pogłębienie studiów w tych fragmentach, w których nasza praca nie w pełni go usatysfakcjonuje.

Podejmując, nie pierwszą przecież, próbę syntetycznego ujęcia dziejów gospodarczych Polski, kierowałem się kilkoma celami. Po pierwsze – chciałem uwolnić historię gospodarczą z więzów koncepcji historiozoficznych. Dlatego zdecydowałem się na neutralne merytorycznie i zaczerpnięte z historii politycznej cezury. Po drugie – spersonalizować historię gospodarczą, ukazać jej ludzki wymiar. Po trzecie – pokazać wzajemne przenikanie się historii gospodarczej i innych gałęzi historii. Wysuwane przez szkołę „Annales” postulaty historii totalnej i ukazywania spraw ogólnych poprzez szczegół są bliskie filozofi i tej pracy. W przypadku, gdy jakieś wątki dziejów gospodarczych budzą dyskusje wśród historyków, starałem się obiektywnie przedstawić argumenty obu stron, pozostawiając rozstrzygnięcie Czytelnikowi.

Na koniec chciałbym serdecznie podziękować recenzentowi pracy, profesorowi Romanowi Macyrze, oraz tym wszystkim, którzy podzielili się ze mną uwagami na temat pierwszego wydania: Koleżankom i Kolegom z Katedry Historii Gospodarczej i Społecznej SGH, a zwłaszcza profesorowi Jackowi Luszniewiczowi i doktorowi Łukaszowi Dwilewiczowi, ponadto dyrektorowi Hubertowi Wajsowi z Archiwum Głównego Akt Dawnych, profesor Marii Starnawskiej i profesorowi Włodzimierzowi Mędrzeckiemu. Chciałbym też wspomnieć zmarłego niedawno redaktora Pawła Kwiatkowskiego, który namawiał mnie do napisania tej książki.

Niniejsza książka poświęcona jest pomocy rozwojowej, niezwykle dynamicznie rozwijającej się dziedziny współczesnych stosunków międzynarodowych, która angażuje, w sposób świadomy lub nieuświadomiony, większość mieszkańców globu. Architektura systemu pomocy oficjalnej obejmuje bowiem wszystkie państwa świata w zasadzie bez wyjątku. Jeżeli dane państwo nie świadczy pomocy rozwojowej, to z dużą dozą prawdopodobieństwa ją otrzymuje. Donatorami są najczęściej kraje reprezentujące wyższy poziom rozwoju, beneficjentami zaś kraje gorzej sytuowane i poszukujące alternatywnej, w stosunku do tego co oferuje rynek, formy zewnętrznego finansowania wzrostu i rozwoju gospodarczego.

System pomocy ma asymetryczny kształt, co w praktyce oznacza, że większość ciężaru finansowania spoczywa na grupie zaledwie 23 państw, choć i tak w stosunku do okresu powojennego, kiedy pomoc rozwojowa była zasadniczo projektem amerykańskim, grupa donatorów jest dzisiaj coraz liczniejsza i wciąż powiększa się o nowych członków. Poza państwami narodowymi w administrowanie i finansowanie pomocy oficjalnej zaangażowanych jest kilkaset organizacji o charakterze multilateralnym, takich jak Bank Światowy czy ONZ, oraz dziesiątki tysięcy organizacji pozarządowych (NGOs), które o ile kiedyś funkcjonowały na obrzeżach oficjalnego systemu pomocy, dziś stanowią jej integralny element. Złożoność i proliferacja podmiotów uczestniczących we współczesnej międzynarodowej współpracy na rzecz rozwoju powoduje, że do obiegu wszedł nawet termin „branży pomocowej” (aid industry). Wszystkie podmioty – państwa, instytucje międzynarodowe, NGOs – działają de facto w imieniu donatorów pierwotnych, jakimi są podatnicy w krajach udzielających pomocy. Podobnie jak w przypadku polityki krajowej to oni stanowią najważniejszą instancję, wobec której „system” jest odpowiedzialny i powinien być rozliczany. Niniejsza książka pokazuje, że tak do końca nie jest. System pozostaje zasadniczo odpowiedzialny wobec samego siebie, a tzw. rozliczalność za efekty funkcjonuje w dalszym ciągu głównie w sferze retorycznej.

Pomoc rozwojowa jest formą redystrybucji dochodu w skali świata, podobnie jak przepływ inwestycji bezpośrednich i portfelowych, przekazów pieniężnych emigrantów, z tą jednakże fundamentalną różnicą, że ma charakter pozarynkowy.

Co do zasady zatem, podmioty zaangażowane w pomoc nie kierują się zyskiem (co jednakowoż nie oznacza, że kategoria zysku nie warunkuje, historycznie rzecz ujmując, ich zachowań). Wprawdzie pomoc rozwojowa przybiera różne formy – finansową, techniczną, rzeczową – pozostaje jednak wciąż transgranicznym strumieniem pieniężnym i w związku z tym może być wyrażona w pieniądzu.

W 2009 r. środki przekazane na pomoc w ramach systemu oficjalnego wyniosły 123 mld dol. Jak przedstawia się owa suma w stosunku do innych danych, za pomocą których opisuje się gospodarkę światową? Dla przykładu stanowi ona ekwiwalent 0,17% PKB gospodarki światowej (70,17 bln dol. w 2009 r.), 0,5% światowego handlu (24,76 bln dol. w 2009 r.), 12,31% światowych przepływów bezpośrednich inwestycji zagranicznych (1 bln dol. w 2009 r.), 28,6% polskiego PKB (430 mld dol. w 2009 r.), 15,8% budżetu na wydatki zbrojeniowe USA (651,3 mld dol. w 2009 r.) i (zaledwie) ok. 3% łącznych kosztów wojny w Iraku, jak szacują noblista J. Stiglitz oraz L. Bilmes, współautorka książki The Three Trillion Dollar War.

Istotniejsze od parametrów globalnych są być może parametry makroekonomiczne dotyczące samych zainteresowanych, czyli krajów otrzymujących wsparcie w postaci pomocy oraz mikroekonomiczne, które informują o położeniu jednostek- beneficjentów pomocy, o których przecież w ostatecznym rozrachunku w pomocy chodzi. W kraju takim jak Liberia pomoc stanowi równowartość 184,99% PKB i chociaż jest to wartość niewątpliwie ekstremalna, wiele krajów otrzymuje pomoc na poziomie kilkudziesięciu procent PKB (np. Burundi – 43%, Gwinea-Bissau – 31%). Znaczna część beneficjentów może liczyć na wsparcie stanowiące 30–60% wpływów do budżetu narodowego, co z kolei implikuje  określony stopień zależności i – w związku z cechą pomocy, jaką jest nieprzewidywalność i zmienność – negatywnie przekłada się na stabilność prowadzonej polityki fiskalnej oraz możliwości w zakresie zrównoważonego finansowania dóbr publicznych. Liczby te pokazują, że położenie wielu państw jest współcześnie, przynajmniej w krótkim okresie, determinowane z zewnątrz, a wiele decyzji krajowych, z uwagi na wysoki stopień uzależnienia, jest „eksternalizowanych”.

Dyskurs na temat pomocy rozwojowej, jak stara się pokazać niniejsze opracowanie, nie może być jednak redukowany do wymiaru ekonomicznego, mimo iż postępująca ekonomizacja tej dziedziny jest raczej nieunikniona, a poddawanie pomocy przesadnej kwantyfikacji może wypaczać jej sens.

System pomocy zasadniczo krystalizował się w warunkach ideologicznego sporu świata zachodniego i bloku państw komunistycznych, co sprawiło, że dziedzina ta na przestrzeni lat podlegała daleko posuniętej polityzacji, a sama pomoc była i wciąż jest traktowana przez wielu donatorów jak uzupełnienie instrumentarium polityki zagranicznej. Dotyczy to również polskiego rządu, którego jeden z ministrów – Radek Sikorski – określił pomoc w wywiadzie jako „narzędzie naszej polityki zagranicznej”. Abstrahowanie zatem od kwestii politycznych, geopolitycznych czy strategiczno-militarnych nie pozwoli na pełne zrozumienie mechanizmów działania systemu pomocy i jego krytyczną analizę. Z drugiej strony wiele krajów przez długi czas rozumiało pomoc jako element szerszej współpracy gospodarczej, licząc na określone korzyści dla własnej gospodarki i rodzimych przedsiębiorstw. Komercyjne cele pomocy rozwojowej, które dzisiaj stanowią jej skrywany i wstydliwy fragment, również nie mogą być pozostawione bez komentarza. U źródła pomocy legły w końcu motywacje o charakterze moralno-etycznym, które być może w sferze realnej (nie retorycznej) nie odgrywały nigdy w historii pomocy nadrzędnej roli, jednak ich rola w ewolucji systemu i kierunku prowadzonego dyskursu jest niewątpliwie nie do przecenienia. Pytanie, czy pomagać i gdzie znajduje się granica pomagania osobom, z którymi nie łączą nas więzy krwi, wspólna tożsamość narodowa, a nawet geografia i czy potrzebny nam jest do tego celu rząd, jako wyraziciel i wykonawca naszych moralnych obowiązków (jeśli takie faktycznie istnieją), pozostaje wciąż bez jasnej i satysfakcjonującej odpowiedzi.

W Polsce problematyka pomocy rozwojowej w dalszym ciągu nie przeniknęła w pełni do debaty publicznej, co może wydać się zastanawiające. I nie chodzi tu bynajmniej o to, że kraj nasz przez wiele lat sam był beneficjentem zachodniej pomocy. W świetle podjętych zobowiązań międzynarodowych do 2015 r. Polska ma przekazywać na międzynarodową współpracę na rzecz rozwoju 0,33% PKB (docelowo 0,7%). Przyjmując za podstawę polski PKB za rok 2010 r. (440 mld dol.), wydatki na pomoc musiałyby wynieść 145 mln dol., czyli w przybliżeniu 0,5 mld złotych. Trudno uznać taką sumę za mało znaczącą, a w zestawieniu z innymi wydatkami rządowymi, o które od lat toczy się zacięte polityczne boje (np. z danych Polskiej Akademii Nauk wynika, że w 2009 r. nakłady na badania i rozwój w Polsce wyniosły 0,64% PKB), ma ona niewątpliwie duży ciężar gatunkowy i powinna stanowić część ogólnonarodowej debaty.

Tymczasem tematyka pomocy rozwojowej funkcjonuje na obrzeżach, a świadomość obywateli na temat mechanizmów udzielania pomocy i środków przekazywanych na ten cel z ich własnych podatków jest alarmująco niska. Niniejsza książka stawia sobie za cel wypełnienie luki wiedzy, jaka istnieje w tym zakresie w polskim społeczeństwie oraz dostarczenie merytorycznych argumentów w debacie na temat kształtu narodowego systemu pomocy w kraju oraz postulowanych kierunków jego zmian w przyszłości, która wcześniej czy później nas niewątpliwie czeka.

Mimo wagi tematu literatura podejmująca problematykę pomocy rozwojowej w Polsce pozostaje jak dotychczas szczątkowa. Zgodnie z wiedzą autora od początku lat 90. XX wieku na polskim rynku wydawniczym ukazały się zaledwie i Badań nad Pomocą Zagraniczną” w 1997 r., w związku z czym choćby ze względów chronologicznych nie obejmuje kluczowych dla systemu pomocy zagadnień przypadających na ostatnie lata, również z perspektywy Polski, która wstąpiła do OECD i przyjęła określone zobowiązania w zakresie pomocy zaledwie rok wcześniej. Drugą pozycją jest mająca podręcznikowy charakter książka pt. Międzynarodowa współpraca na rzecz rozwoju. Ewolucja, stan obecny i perspektywy autorstwa Pawła Bagińskiego, Katarzyny Czaplickiej Jana Szczycińskiego, która ukazała się nakładem PWE w 2009 r. Obie niezwykle cenne pozycje powinny być, w przekonaniu autora, traktowane nie jak bezpośrednia kontroferta wobec niniejszej pozycji, lecz wzajemne uzupełnienie i wzmocnienie, gdyż koncentrują się na nieco odmiennych problemach.

Oddawana w ręce czytelników książka stawia sobie za cel przeprowadzenie krytycznej analizy współczesnego systemu pomocy w oparciu o istniejący, głównie zagraniczny dorobek naukowy. Odwołuje się do licznych wyników badań, które wielokrotnie są podstawą do formułowania odmiennych diagnoz i proponowania innych recept. Autor wychodzi poza analizę deskryptywną i stara się stawiać krytyczne pytania oraz wysuwać wątpliwości wszędzie tam, gdzie pomoc rozwojowa nie spełnia pokładanych w niej nadziei. Dotyczy to samej konstrukcji współczesnego systemu pomocy, alokacji pomocy, a także obowiązujących definicji, które choć funkcjonują od czasów powojennych stają się coraz bardziej anachroniczne i nieadekwatne wobec wyzwań rozwojowych współczesnego świata.

Strukturę książki tworzy pięć rozdziałów. Każdy z nich stawia sobie za cel przedstawienie innego fragmentu obszaru pomocy rozwojowej.

W pierwszym rozdziale omówiona została siatka pojęciowa dotycząca pomocy rozwojowej, która stanowi punkt wyjścia dla dalszych rozważań. Wskazano na najważniejsze różnice pomiędzy pomocą rozwojową a pomocą zagraniczną, omówiono także tradycyjne i współczesne formy oraz instrumenty wykorzystywane do świadczenia pomocy rozwojowej, takie jak SWAPs czy wsparcie budżetowe. Rozdział ten podejmuje również niezwykle istotne zagadnienie motywów i intencji uczestników systemu pomocy rozwojowej, wśród których najczęściej wymienia się motywy polityczne (militarne, strategiczne, geopolityczne, historyczne czy wynikające z polityki wewnętrznej), motywy ekonomiczne (pomoc wiązana, rola pomocy w kreowaniu handlu) oraz motywy humanitarno-etyczne.

Przedmiotem rozważań rozdziału drugiego jest oficjalna pomoc rozwojowa (official development assistance, ODA), czyli pomoc rozwojowa w rozumieniu definicji opracowanej przez kraje OECD w latach 60. W tym miejscu przedyskutowane zostały również metodologiczne niedoskonałości liczenia ODA oraz proces „inflacji” przedmiotowej definicji, jaki dokonywał się w ciągu ostatnich dekad. Jedną z konsekwencji tego zjawiska jest rozdźwięk pomiędzy pomocą realną (wspierającą rozwój) a fantomową (posiadającą jedynie walory ewidencyjno-księgowe) W rozdziale tym poddano również analizie współczesną pomoc rozwojową i dokonano jej ilościowej rekonstrukcji, co ma pozwolić czytelnikowi na sprawniejsze poruszanie się po tematyce omawianej w kolejnych rozdziałach książki.

Przedmiotem rozważań rozdziału trzeciego jest historia i ewolucja systemu pomocy rozwojowej od okresu powojennego. Jego początek umownie wyznacza Plan Marshalla i słynne przemówienie prezydenta Stanów Zjednoczonych, Harry’ego Trumana, w którym nakreślił on ambitną wizję międzynarodowej współpracy na rzecz rozwoju rodzącej się w środku ideologicznego sporu ze Związkiem Radzieckim. Rozdział ten porusza również inne strategiczne dla systemu pomocy wydarzenia, które go zrewolucjonizowały lub wytyczyły nowe kierunki myślenia o pomocy. Jednym z nich było stworzenie Komitetu Pomocy Rozwojowej przy OECD oraz sformułowanie pierwszej definicji pomocy oficjalnej. Na współczesny kształt pomocy wpływ miał również niewątpliwie proces dekolonizacji i dezintegracji imperiów kolonialnych, kryzysy naftowe w latach 70., rewolucja neoliberalna, koniec zimnej wojny czy inicjatywa celów milenijnych.

W rozdziale czwartym omówiony został system pomocy rozwojowej i jego struktura. Znaczną część rozdziału poświęcono najważniejszym donatorom, za jakich dzisiaj wciąż uważa się Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Niemcy, Francję i Japonię. Scharakteryzowany został również polski system pomocy rozwojowej, który chociaż obchodzi już swoje 13 urodziny, to jednak w wielu aspektach dopiero stawia pierwsze kroki, powielając jednocześnie błędy, z których lekcje zdążyli wyciągnąć bardziej doświadczeni donatorzy. Rozdział ten wprowadza również tematykę pomocy multilateralnej oraz przegląd najważniejszych organizacji międzynarodowych zaangażowanych w pomoc. Z uwagi na rosnącą rolę organizacji pozarządowych, uporządkowano także wiedzę na temat NGOs oraz przedstawiono katalog wyzwań, przed jakimi współcześnie te podmioty stoją.

Ostatni piąty rozdział podejmuje niezwykle kompleksowy problem, jakim jest skuteczność i efektywność pomocy rozwojowej. Skuteczność, czyli zdolność do osiągania wcześniej założonych celów, jest tym elementem debaty na temat pomocy, który wywołuje najwięcej kontrowersji i polaryzuje społeczność badaczy zajmujących się tą dziedziną. Niniejszy rozdział nie ma na celu rozstrzygnięcia sporu na temat tego, czy pomoc jest skuteczna, czy nie. Pokazuje on za to, że skuteczność ma charakter warunkowy oraz omawia szereg potencjalnych problemów efektywnościowych zidentyfikowanych w literaturze przedmiotu. Zalicza się do nich między innymi: problem możliwości absorpcyjnych, chorobę holenderską, korupcję, zmienność i nieprzewidywalność pomocy, problem własności reform, zamienność pomocy, proliferację pomocy, governance i otoczenie instytucjonalne.

Z okazji 10. rocznicy zamachu na World Trade Center, Centrum Badań nad Terroryzmem Collegium Civitas i Dom Spotkań z Historią zapraszają na cykl spotkań z dziennikarzami i ekspertami oraz pokazy filmów  fabularnych i dokumentalnych,  poświęconych terroryzmowi i zmianom społecznym, jakie nastąpiły po zamachu 11 września 2001.

W niedzielę 11 września  w godzinach 16:00-17:30,  odbędzie się też spotkanie poświęcone najnowszej książce dr Krzysztofa Liedela, zastępcy dyrektora Departamentu Bezpieczeństwa Pozamilitarnego Biura Bezpieczeństwa Narodowego i dyrektora Centrum Badań nad Terroryzmem Collegium Civitas – wywiadowi-rzece, który prowadziła Dorota Kowalska („Polska The Times”).

Wśród  gości m.in. były oficer służb specjalnych – Witold Lewandowski i dr Tomasz Aleksandrowicz.

Szczegółowy harmonogram spotkań:

http://www.dsh.waw.pl/pl/4_1020