Ekonomia – poradniki

Współcześnie energia postrzegana jest jako niezbędny czynnik rozwoju gospodarczego i społecznego. Ta istotna rola energii wynika z jej właściwości. Energia definiowana jest jako podstawowa wielkość fizyczna, stanowiąca ruch energii. W zależności od rodzaju ruchu energii wyróżnia się energię pierwotną i energię wtórną. Energia pierwotna obejmuje źródła energii wykorzystywane przez człowieka w kolejnych procesach przetwórstwa przemysłowego dla otrzymania energii elektrycznej, cieplnej, czy wyrobów chemicznych. Są nimi np. ropa naftowa, węgle, gaz ziemny, a także energia spadku wód, energia słoneczna, energia pływów morskich. Ich występowanie na danym obszarze pozwala na realizację działalności produkcyjnej w określonej, ilością i jakością zasobu, skali. Produkcja przemysłowa daje regionom, czy państwom przesłanki dla rozwoju ekonomicznego, tworzy miejsca pracy, pozwala na postęp techniczny i wzrost konkurencyjności. Energia pierwotna jest podstawowym bodźcem dla rozwoju. Podobną rolę odgrywa energia wtórna, którą stanowi energia przetworzona, uzyskana w procesie technologicznego wykorzystania wspomnianych węgli, ropy naftowej, gazu ziemnego, wiatru, słońca i innych. Ilość posiadanej do dyspozycji energii elektrycznej czy cieplnej oraz paliw płynnych daje potencjalne możliwości dalszego rozwoju, stanowi o poziomie zagospodarowania infrastrukturalnego i poziomie rozwoju ekonomicznego kraju. Jest często niezbędnym elementem wyposażenia regionu i warunkiem prowadzenia działalności gospodarczej bądź osadnictwa. Ilość i rodzaj wytwarzanej w kraju energii jest miarą osiągniętego poziomu rozwoju.

Początkowo tempo rozwoju państw wynikało z ilości i rodzajów posiadanych zasobów. Obecnie uczestnictwo w gospodarce światowej i handel międzynarodowy źródłami energii tak pierwotnej, jak i wtórnej (paliwa, energia elektryczna) likwiduje bariery podażowe. Problemem może pozostać brak infrastruktury przesyłowej i brak kapitału niezbędnego dla zakupu nośników energii.

Jednocześnie współcześnie obserwowane jest zjawisko zmiany kształtu rynku energii. Początkowo ilość uczestników rynku była silnie ograniczona, podobnie jak liczba regulacji. Rynki nie reprezentowały cech charakterystycznych dla innych rynków towarowych. Dopiero wzrost popytu na energię, doświadczenia wielu państw w zakresie legislacji, prywatyzacji i liberalizacji doprowadziły do zmian. Choć w każdym kraju występuje rynek energii, to jego wielkość i kształt zachowują indywidualne cechy uformowane w efekcie wspomnianych procesów historycznych, przyrodniczych, politycznych, a przede wszystkim ekonomicznych oraz instytucjonalnych. Można więc spotkać przykłady zintegrowanego monopolu, podlegającego ścisłej regulacji państwa, rynki bardziej zliberalizowane, gdy prawa własności są w rękach prywatnych, aż po konkurencję doskonałą gdzie podmioty mają równe prawa i pełen dostęp do rynku. Rodzaj rynku realizowanego w danym kraju jest konsekwencją oddziaływania przede wszystkim czynników politycznych i ekonomicznych, związanych z systemem politycznym, strukturą własności, poziomem rozwoju gospodarczego państwa. W ostatnich latach coraz powszechniejszy jest trend sprzyjające laissen-faire, czyli postawom nieinterwencjonistycznym. Zjawisku temu towarzyszy poszukiwanie odpowiednich rozwiązań w zakresie struktur własnościowych i organizacyjnych.

Doświadczenia ostatnich lat są szczególnie ważne dla takich krajów jak Polska. Będąc częścią Europy mamy duże aspiracje ekonomiczne, a ku temu także przesłanki środowiskowe, historyczne i prawne. Mamy też bagaż doświadczeń i obciążeń chociażby okresu powojennego, który utrwalił niekorzystną strukturę własności i produkcji energii. W konsekwencji stojąc przed wyborem drogi rozwoju rynku energii musimy, my jako społeczeństwo pośrednio a właściciele i rząd bezpośrednio, dokonać wyboru. Jak powinien wyglądać rynek energii? Pytanie to nie jest pytaniem, na które można podać jedną, dobrą odpowiedź. Ilość czynników oddziałujących na rynek daje podstawy do formułowania wielu koncepcji i różnych rozwiązań. Szczególną rolę odgrywają obecnie uwarunkowania zewnętrzne w postaci obligatoryjnych dyrektyw Unii Europejskiej preferujące źródła energii odnawialnej, rozwój zrównoważony, ograniczenia emisji związków szkodliwych do atmosfery. Znajomość czynników determinujących kształt rynku tych o charakterze wewnętrznym, jak i czynników zewnętrznych ma podstawowe znaczenie dla ostatecznego wyboru struktury rynku.

Celem niniejszej publikacji jest ukazanie charakterystycznych cech polskiego rynku energii i uwarunkowań go kształtujących.

Autorka mając świadomość obszerności tematu, z rozmysłem wybrała, jej zdaniem, najważniejsze problemy, których znajomość pozwoli czytelnikom zrozumieć specyfikę polskiego rynku energii i rynku energii w ogóle. Opisowi i analizie poddała trzy najważniejsze jej zdaniem rynki: rynek energii elektrycznej, rynek ciepła i rynek paliw. Spojrzenie na rynek energii dokonuje się w tym przypadku z góry przez pryzmat towaru, produktu, dobra finalnego oferowanego na rynku. Tym produktem jest specyficzne dobro, które wymaga między innymi ciągłości dostaw, stanowi surowiec strategiczny, gwarantuje bezpieczeństwo energetyczne państwa, a jednocześnie pełni funkcję akceleracyjną w gospodarce. Wielkość produkowanej w Polsce energii, liczba uczestników rynku, sposób regulacji stanowią bardzo charakterystyczne odzwierciedlenie doświadczeń historycznych i warunków ekonomicznych Polski.

Książka przeznaczona jest dla szerokiego kręgu odbiorców. Zarówno studentów kierunków ekonomicznych pragnących poznać i zrozumieć warunki funkcjonowania rynków energii, a także dla osób zainteresowanych polską gospodarką, które w gąszczu informacji prasowych chcą swą wiedzę uporządkować i usystematyzować. Intensywnie zmieniająca się rzeczywistość wymaga bowiem „nadążania” za zamianami i chęci rozumienia tego co dotyczy nas i naszego kraju.